Wat betekent ‘zonder wettig verblijf'?

Een persoon is zonder wettig verblijf in België als hij of zij hier niet (meer) mag verblijven volgens de wet. De Belgische immigratiewetgeving bepaalt hoe mensen met een andere nationaliteit het recht kunnen verwerven om hier te verblijven.

Mensen zonder wettig verblijf worden ook ‘sans papiers’, ‘clandestienen’, ‘uitgeprocedeerden’, 'mensen zonder papieren' of ‘illegalen’ genoemd.

Het Kruispunt Migratie-Integratie kiest consequent voor de benaming ‘mensen zonder wettig verblijf’. Die naam is neutraal en juridisch correct.

Wie zijn de mensen zonder wettig verblijf?

Een gemengde groep

Mensen zonder wettig verblijf zijn een heel gevarieerde groep.

Er zijn mannen, vrouwen en gezinnen.
Elk met een eigen achtergrond, eigen motieven en toekomstprojecten.

Sommige mensen zonder wettig verblijf beschouwen hun (illegaal) verblijf in België als tijdelijk. Of ze zijn hier enkel op doorreis.
Anderen hopen hun toekomst hier uit te bouwen.

Sommigen hebben geen inkomen.
Velen proberen te overleven via informeel werk.

Sommigen hadden ooit een wettige verblijfsstatus, andere niet.

Hoe werd hun verblijf 'onwettig'?

We kunnen vier categorieën onderscheiden:

  • Uitgeprocedeerden. Zij hebben een verblijfsprocedure doorlopen, en hadden een tijdelijk verblijfsdocument. Bijvoorbeeld: asielzoekers, gezinsherenigers.
    Hun verblijfsaanvraag is definitief geweigerd. Ze zijn hun tijdelijk verblijfsrecht kwijt, maar blijven toch in België.
  • Overstayers’. Zij zijn als toerist België binnengekomen. Of ze kregen als student of arbeidsmigrant een tijdelijk verblijfsstatuut.
    Ze bleven langer dan hun visum of tijdelijk verblijfsdocument toestond. Daardoor werd hun verblijf onwettig.
  • Pendelmigranten. Zij wisselen wettig en onwettig verblijf af.
    Vaak zijn het burgers van de Europese Unie. Ze hebben zich als toerist officieel aangemeld in een Belgische gemeente. Daardoor kunnen ze drie maanden legaal verblijven.
    Na die drie maanden moeten ze in principe voor drie maanden het land verlaten: pas daarna kunnen ze zich opnieuw (voor drie maanden) melden.
    Tijdens die wachtperiode keren ze vaak geen volle drie maanden terug naar hun herkomstland. Ze verblijven dan een tijd ‘onwettig’ op het grondgebied voor ze zich opnieuw inschrijven.
  • Clandestiene migranten. Zij staken clandestien de grens over en startten nooit een verblijfsprocedure. Hun verblijf wordt niet geregistreerd. Een typische groep zijn de transitmigranten, die op doorreis zijn naar bijvoorbeeld Engeland.

Wettelijk kader

Strafbaar?

Onwettig verblijf is strafbaar in België. Meestal krijgt de persoon zonder wettig verblijf het bevel om het land te verlaten.

Overheidsambtenaren hebben een meldingsplicht.

Andere diensten en instellingen niet. Mensen zonder wettig verblijf kunnen bij hen terecht zonder dat ze bang hoeven te zijn aangegeven te worden.

Mag ik hulp verlenen?

  • Hulp uit humanitaire overwegingen aan mensen zonder wettig verblijf is niet strafbaar.
  • Misbruik maken van hun kwetsbare situatie is wel strafbaar.

Welke rechten en plichten hebben mensen zonder wettig verblijf in België?

Ze hebben een heel beperkte toegang tot rechten en diensten in België.

Maar onze grondwet en internationale verdragen garanderen hen ook rechten, bijvoorbeeld:

  • het recht op onderwijs voor minderjarigen
  • het recht op dringende medische hulp
  • het recht op sociaaljuridische bijstand
  • het recht om te huwen
  • arbeidsrechten  (eerlijk loon, verlof…)

Mensen zonder wettig verblijf hebben dezelfde plichten als andere inwoners van het land.

Hoeveel mensen wonen zonder wettig verblijf in België?

Mensen zonder wettig verblijf worden niet geregistreerd. Exacte cijfers zijn dus niet beschikbaar. Een schatting uit 2007 spreekt van minstens 100.000 mensen zonder wettig verblijf in Vlaanderen en Brussel.

Mensen zonder wettig verblijf zijn een blijvende realiteit in onze samenleving. Niets wijst erop dat hun aantal in de toekomst zal dalen.

Waarom komen mensen op een irreguliere manier naar België?

Migratie heeft oorzaken: oorlog en geweld, oneerlijke handelsverhoudingen, weinig lokale toekomstperspectieven, klimaatveranderingen…

Mensen migreren omdat ze vervolgd worden en bescherming zoeken.

Of omdat ze een betere toekomst willen voor zichzelf of hun kinderen.

De legale migratiekanalen naar Europa zijn erg beperkt. Daarom migreren meer mensen op een irreguliere manier.

Welk beleid is er rond mensen zonder wettig verblijf?

Federaal

De federale overheid is verantwoordelijk voor de verblijfswetgeving (onder andere regularisatie).

Ze organiseert de toegang tot dringende medische hulp voor gezinnen zonder wettig verblijf. Dat gebeurt via de OCMW’s.

Ook via de OCMW’s is er materiële opvang voor gezinnen zonder wettig verblijf die de zorg voor hun minderjarige kinderen niet kunnen waarborgen .

Sinds 2011 voert de federale overheid een actiever terugkeerbeleid (vrijwillige en gedwongen terugkeer).

Vlaams

Het Integratiedecreet (2009)

Dat noemt als bijzondere doelgroep: mensen zonder wettig verblijf die wegens een noodsituatie begeleiding vragen.

Doelstellingen:

  • hun basisrechten waarborgen. Onder meer het recht op onderwijs voor minderjarigen, en dringende medische hulp.
  • hen op een menswaardige manier begeleiden en oriënteren naar een zinvol toekomstperspectief.

Het uitvoeringsbesluit bij het Vlaams decreet betreffende het Algemeen Welzijnswerk (2013)

Centra voor Algemeen Welzijnswerk moeten een aanbod van psychosociale begeleiding hebben voor mensen in een precair verblijfsstatuut. Dat moet hen nieuwe mogelijkheden bieden voor een zinvolle toekomstoriëntatie “vanuit hun migratietraject en de gegeven situatie”.

Het onthaalaanbod van een CAW moet zo georganiseerd zijn dat de meest kwetsbare groepen er daadwerkelijk gebruik van maken. Welke cliënten zijn ‘kwetsbaar’? Er wordt onder meer gekeken naar “factoren die te maken hebben met etnische afkomst en verblijfsstatuut”.

Toekomstoriëntering: een nieuw model voor hulpverlening aan mensen zonder wettig verblijf

Hoe is toekomstoriëntering ontstaan?

‘Toekomstoriëntering’ is de naam van een nieuw model van hulpverlening aan mensen zonder wettig verblijf.

Het wordt ontwikkeld door organisaties die mensen zonder wettig verblijf begeleiden: integratiecentra, Centra voor Algemeen Welzijnswerk, Samenlevingsopbouw. Zij vulden de ‘oriëntatie naar een zinvol toekomstperspectief’ uit het Integratiedecreet in.

Wat is er nieuw aan toekomstoriëntering?

Toekomstoriëntering vertrekt vanuit het eigen migratieproject van de cliënt.

Voor een persoon zonder wettig verblijf zijn er vier mogelijke toekomstscenario’s. Toekomstoriëntering zet voor de betrokkene de voor- en nadelen van elk scenario op een rij.

De vier scenario's:

  1. een wettig verblijf in België
  2. doormigreren naar een ander land
  3. terugkeren naar het land van herkomst
  4. zonder wettig verblijf in België blijven

Wat wil toekomstoriëntering bereiken?

Er zijn twee doelstellingen:

  1. Mensen zonder wettig verblijf correct en volledig informeren over hun verblijfssituatie. Hen laten nadenken over hun toekomstmogelijkheden
  2. Mensen zonder wettig verblijf versterken en activeren om een bewuste, realistische keuze te maken voor  hun toekomst.

De methodiek van toekomstoriëntering wordt in groep of binnen de individuele hulpverlening gebruikt .

Wat doet het Kruispunt Migratie-Integratie?

Het Kruispunt ondersteunt de verdere uitwerking en verspreiding van de methodiek.


Extra informatie